XX Festiwal Filmów Azjatyckich
Pięć Smaków
19-22 listopada | Kino Pałacowe
PROGRAM

POZA KADREM
filmowy podcast Darii Sienkiewicz
Jedna z sekcji tegorocznej edycji Pięciu Smaków nosi nazwę Poetyki duchowości. Liczba mnoga została użyta, jak rozumiem, nieprzypadkowo?
– Zdecydowanie. Jest to sekcja, która nakreśla różne strategie podejmowania tematu duchowości, a zarazem wyraźnie wskazuje na to, jak niejednoznaczna ta duchowość może być. Jeśli spojrzymy na to, jak o rzeczywistości opowiada horror, kino akcji, kameralny dramat czy czarna komedia, dostrzeżemy zupełnie odmienne poetyki.
W Poznaniu będziemy mogli zobaczyć między innymi Lament, który jest czystej wody horrorem. Czy istnieje przekonanie, że kategoria kina duchowego zarezerwowana jest dla filmów kontemplacyjnych, orbitujących wokół kina artystycznego?
– Często myśli się ogólnie o kinie azjatyckim jak o kinie kontemplacyjnym, medytacyjnym czy z natury buddyjskim. Jest to o tyle ciekawe, że buddyzm nie jest nawet dominującym systemem wierzeń w Azji. Jest ich mnóstwo. Z jakiegoś powodu te łatki są chętnie wykorzystywane przez zachodnią krytykę.
Myślę, że z jednej strony jest to związane z tym, że tematy duchowe są w tych filmach obecne, a z drugiej – bardzo często czerpią z poetyki spowolnienia, kojarzonej ze slow cinema, co naturalnie łączy się z kontemplacyjnością.
Wspomniałeś o Lamencie, który odrzuca te założenia. Porusza temat zwątpienia i to jego związek z duchowością. Akcja toczy się w południowokoreańskim Gokseong, rodzinnych stronach reżysera, kojarzonych z mniejszością katolicką. Obok katolicyzmu funkcjonują tam lokalne wierzenia: szamanizm, japoński okultyzm i buddyzm. W filmie żaden z tych systemów nie jest w stanie ani wytłumaczyć, skąd się wzięło zło, ani tym bardziej go okiełznać. Stąd pojawia się zwątpienie, które ostatecznie przekierowuje uwagę na ciało.
Jest w Lamencie niesamowita, przerażająca scena, w której szaman konfrontuje się z odpowiedzialnym za chaos duchem, reakcją jego ciała są gwałtowne wymioty. Scena w dosadny sposób obrazuje, jak to, co duchowe, sprzężone jest z tym, co cielesne.
Na przykładzie Lamentu zaobserwować można synkretyzm zarówno gatunkowy, jak i religijny. Mimo to rozliczne azjatyckie systemy wierzeń sprowadza się stereotypowo, o czym już wspomniałeś, do buddyzmu.
– W postrzeganiu filmowych narracji rzeczywiście istnieje tendencja do upraszczania złożonych zagadnień i ujednolicania współistniejących zjawisk. Nie znaczy to, że każde skojarzenie z buddyzmem jest co do zasady nietrafione. Filmem buddyjskim można nazwać nie tylko taki, który bezpośrednio podejmuje temat buddyzmu, lecz także taki, którego forma i narracja odzwierciedlają buddyjskie rozumienie rzeczywistości. Jego narracja może ulegać rozproszeniu, tracić linearny porządek, a sama struktura filmu może eksponować takie aspekty rzeczywistości, jak nietrwałość i zmienność. Za film w pewien sposób buddyjski można uznać Po życiu Hirokazu Koreedy, który nie ma klasycznej struktury dramaturgicznej. Chodzi w nim raczej o poczucie nietrwałości i pozbycie się punktów odniesienia.

„Lament” | foto mat. pras.
Wiele odmian buddyzmu ma w założeniach odcięcie od własnego ja, zaakceptowanie niepewności i zrozumienie nietrwałości. Inny film, Masayume, opowiada wprost o praktyce medytacyjnej. Pojawia się w nim pojęcie fudōshin, oznaczające nieporuszony umysł. To stan wewnętrznego spokoju i równowagi, który wiąże się z tonowaniem skrajnych emocji i przemierzaniem życia bez przywiązania do pojedynczych myśli.
Filmy, takie jak Po życiu czy Masayume, zamiast odhaczać punkty w schemacie scenariusza, malują pewien pejzaż emocjonalny. Jednocześnie mnożą pytania i nie zostawiają publiczności z jasną odpowiedzią. To powód, dla którego buddyzm może być dla wielu osób rozczarowujący.
W jaki sposób kino jest w stanie pomóc badać to, co nieuchwytne, nietrwałe i nienazwane?
– Wielkim zwolennikiem myślenia o kinie jak o doświadczeniu duchowym jest Paul Schrader, autor książki Transcendental Style in Film, poświęconej poetyce filmów Bressona, Dreyera i Ozu. Dzieła Yasujirō Ozu w dużej mierze dotyczą prozy codzienności. Można się zastanawiać, co jest w nich wielce duchowego? Schrader wskazuje na nieodłączne pęknięcie w rzeczywistości – nagłe wydarzenie, w którym można doszukiwać się jakiejś istoty boskości czy duchowej obecności. Jeśli będziemy trzymać się klucza buddyzmu, kino możemy potraktować jako medytację. Jego przeżywanie nie powinno być skupione na osiągnięciu konkretnego celu czy podążaniu wytyczonym szlakiem, lecz raczej na byciu obecnym i nieporuszonym. W kinie wiąże się to przede wszystkim z tempem i rytmem opowieści.

„Po życiu”. | foto mat. pras.
Najlepiej to widać na przykładzie Po życiu oraz Eureki, która portretuje codzienność z naciskiem na Ma, czyli tak zwany oddech. To kategoria estetyczna, która przez lata była utożsamiana z językiem filmowym Yasujirō Ozu. Polega na tym, że między ujęciami obraz zatrzymuje się na jakimś elemencie, by dać chwili wybrzmieć. Najczęściej analizowanym rekwizytem w filmografii Ozu jest waza. Pojawia się w Późnej wiośnie w scenie rozmowy córki z ojcem. Kulminacyjny, szczególnie ważny dla ich relacji moment wieńczy kilkusekundowe spojrzenie na stojącą w półmroku wazę.
Wielu krytyków i badaczy szukało odpowiedzi na pytanie, co się za tym kryje. Sam reżyser stwierdził, że nie stała za tą decyzją żadna wielka idea. Mimo to w toku interpretacji urasta ona do rangi przeżycia duchowego.
Skłania mnie to do refleksji, że duchowość jest zjawiskiem, które wyrasta z człowieka. Jeśli stworzymy sobie przestrzeń do tego, żeby być uduchowionymi, będziemy zauważać przejawy duchowości w różnych sytuacjach. Film, poprzez tempo, rytm i sposób montażu, może zachęcać do odbierania go duchowo, ale to publiczność musi podjąć ten wysiłek.

Łukasz Mańkowski, dyrektor artystyczny festiwalu Pięć Smaków | foto Natalia Poniatowska
W tekście kuratorskim podkreślasz, że żaden z filmów wybranych do Poetyk duchowości nie opowiada o boskości rozumianej dosłownie. Czy duchowość może być ideą świecką?
– Podział na sacrum i profanum jest charakterystyczny dla świata zachodniego. Duchowość w Azji wpisana jest w codzienność i ma wymiar znacznie praktyczniejszy. Przykładowo, jeśli udamy się do Tajpej, największej metropolii Tajwanu, między drapaczami chmur i neonami znajdziemy świątynie taoistyczne lub buddyjskie. Ktoś w drodze do pracy może ot tak zatrzymać się w jednej z nich z bardzo przyziemną intencją. Możliwe, że planuje podróż i chce wiedzieć, kiedy kupić bilety.
Praktyczna duchowość wygląda wręcz jak rzut kośćmi, gdzie wynikiem jest odpowiedź „tak” lub „nie”. W filmach, które pokazujemy, duchowość objawia się w drobnych rytuałach i zwyczajnych sytuacjach.
Dlatego na Zachodzie wzrasta zainteresowanie azjatycką duchowością?
– Moim zdaniem potrzeba duchowości, którą odczuwa współczesne społeczeństwo, często wynika z kryzysu wiary, czy też kryzysu wartości wynikających ze znajomych systemów wierzeń. W Polsce może to być zawód Kościołem katolickim. Innym aspektem jest sprzężenie duchowości z kulturą wellness – branżą, która ma też negatywną stronę.
Prawdopodobnie najczęściej duchowość przychodzi do nas w momencie, w którym otwieramy się na rzeczywistość. Każdy potrzebuje nadziei, przynależności, zakotwiczenia, drogowskazów, które pomogą poruszać się po przebodźcowanym świecie. To ostatnie zostało zresztą wplecione w mindfulness – umiejętność, która, czerpiąc z duchowości, kładzie nacisk na odczuwanie siebie i praktykę uważności.

Mindfulness zamieniło się w wart miliardy biznes. Duchowość w wydaniu zachodnim została zbanalizowana i utowarowiona. Dlaczego tak się dzieje?
– Kino też jest w jakiś sposób towarem. Pokazując filmy związane z duchowością, zarabiamy na tym. Staram się nie budować wokół tej sekcji atmosfery ezoterycznej utopii. Zależy mi przede wszystkim na tym, by publiczność odnalazła w tych historiach coś istotnego. Nie chcieliśmy kapitalizować Poetyk duchowości, nie stawialiśmy ich w centrum strategii komunikacyjnej Pięciu Smaków. Kładliśmy nacisk na tematy, wokół których szum był wskazany: nietuzinkowe retrospektywy oraz jubileusz festiwalu.
Ale paradoksalnie to właśnie Poetyki duchowości wzbudziły największe zainteresowanie mediów, szczególnie tych, dla których duchowość jest czymś nowym. Dowodzi to, że istnieje potrzeba oswajania tego, co duchowe.
Jak najlepiej przygotować się do seansu?
– Mniej ważny według mnie jest merytoryczny research, bardziej istotne jest przygotowanie mentalne: weźmy kilka głębszych oddechów, zatrzymajmy się i pobądźmy z tym, co się z nami dzieje, dajmy chwilę niezmąconemu umysłowi, żeby historia mogła się w nim odbić. Być może wtedy filmy powiedzą nam coś więcej, połączą nas z czymś, co mieści się w rejestrach duchowości lub tym, co jest tuż obok nas, ale nigdy wcześniej nie było przedmiotem naszego namysłu.