Pani własnego życia

Grażyna Kulczyk napisała autobiografię, by udowodnić, że nie jest przypisem do opowieści o Janie Kulczyku. Zupełnie niepotrzebnie.
MIKE URBANIAK
Grażyna Kulczyk | foto Mateusz Skwarczek

OPEN MIKE
autorski podcast Mike’a Urbaniaka
o kulturalnym życiu Poznania

Zabrałem się za lekturę Budując z pewną taką nieśmiałością – i to z dwóch co najmniej powodów. Pierwszy jest taki, że generalnie nie przepadam za autobiografiami, szczególnie polskimi, bo są najczęściej wypudrowanymi autokreacjami, z których wieje straszliwą nudą, składającymi się ze zdań typu: „pamiętam, jak na Mazurach” albo „ledwo zdążyłam na ten pociąg”. Próbowałem sobie przypomnieć, kiedy ostatnio czytałem krajową autobiografię, która mnie poruszyła, zostawiła coś więcej niż ulotne wrażenie i było to w 2009 roku (siedemnaście lat temu!), kiedy Anda Rottenberg wydała Proszę bardzo, książkę, która się wtrącała i to – nomen omen – bardzo, za co zresztą nominowano ją słusznie między innymi do Literackiej Nagrody Nike.

Drugi powód jest taki, że nie interesują mnie w najmniejszym stopniu opowieści z życia milionerów. Nie czytam biografii ani bezosów, ani emirackich szejków. Nie interesują mnie ich prywatne wyspy, samoloty, którymi na nie latają i genialne posunięcia biznesowe. Nie zajmują mnie ich ulubione marki, drogie zegarki i sekretarki, które zostają trzecimi żonami. Dlaczego więc spędziłem weekend z autobiografią Grażyny Kulczyk?

Powody znów są dwa: interesowała mnie jej opowieść o Poznaniu (primo) i sztuce (secundo). I była to ciekawość tak silna, że zaparzyłem kawę i bez zbędnej zwłoki zasiadłem w fotelu do lektury, zwracając uwagę na porządną konstrukcję książki i takąż redakcję. Jest to z pewnością zasługa Pawła Goźlińskiego, znakomitego redaktora, który – należy to odnotować – nie został ghostwriterem, bo jego nazwisko uczciwie znalazło się na stronie tytułowej książki. I to mi się podoba.

Grażyna Kulczyk | foto Mateusz Skwarczek

Budując jest rzeczywiście książką o budowaniu, a mówiąc szerzej – o tworzeniu: domu, biznesu, przestrzeni dla artystów i sztuki. Tworzeniu, od razu zaznaczę, przez kobietę, której nigdy osobiście nie poznałem, znając ją jeno z aktywności na polu kultury. Autobiografia, rzecz to oczywista, jest więc szansą na bliższe poznanie, ale pod pełną kontrolą osoby, którą poznać mamy.

Tę kontrolę da się wyczuć na kolejnych stronach Budując, opowieści skrupulatnie kuratorowanej.

Grażyna Kulczyk nie ma zamiaru ujawnić niczego soczystego, nie ma w jej życiu (tym opisanym w książce) żadnego spektakularnego dramatu, wielkiego zwrotu – nic z tych rzeczy. Nawet przedwczesna śmierć Jana Kulczyka jest opowieścią o jego pogrzebie jako wielkim wyzwaniu logistycznym, z którym autorka, doskonała organizatorka, poradziła sobie oczywiście wzorowo. Jakieś słabości? Nie bardzo. Jakieś wielkie błędy? Wolne żarty. Nie ma tu żadnej drogi do Damaszku, jest autostrada wielkopolska. Całe życie milionerki opowiedziane jest porzundnie, po poznańsku, jak Pan Bóg przykazał. Grażyna Kulczyk nie ma marzeń, ona ma plany.

Mimo tego warto po tę książkę sięgnąć, bo choć życia nikomu nie zmieni, jest w wielu miejscach ciekawą opowieścią o dziewczynie z Łazarza, która nie mając wielkiego pojęcia o sztuce, została jej liczącą się na świecie kolekcjonerką.

Kolekcjonerką i promotorką o dużych zasługach dla współczesnej polskiej sztuki, miłością do której zaraził ją Wojciech Makowiecki – historyk i krytyk sztuki, niezmordowany organizator życia artystycznego Poznania, a w czasach studenckich jej chłopak, aż do momentu, kiedy na horyzoncie pojawia się na początku lat 70. Jan Kulczyk, podobnie jak ona student prawa na UAM. Reszta jest historią.

Znamienne jest to, że ich wspólna działalność biznesowa jest niemal od początku połączona ze sztuką i dość wczesną świadomością Grażyny Kulczyk – za sprawą Makowieckiego – że jej kolekcjonowanie ma niewiele wspólnego z dekorowaniem wnętrza, że sztuka może być czymś więcej. Dzisiaj oczywiście obwieszanie salonu samochodowego twórczością Franciszka Starowieyskiego wydaje się, delikatnie mówiąc, krindżowe, ale Kulczykowy salon Volkswagena przy Świętym Marcinie był ważnym początkiem drogi, którą autorka Budując będzie kroczyła przez resztę życia. Drogi łączącej bardzo sensownie działalność biznesową i kulturalną, co w Polsce, ceniącej przede wszystkim artystów umierających w niedogrzanym mieszkaniu na suchoty, zawsze było traktowane podejrzliwie, żeby przypomnieć choćby niegdysiejsze afery o Mercedesa Szczepana Twardocha czy niedawne wstawienie Audi do stołecznego MSN-u.

Drugim leitmotivem Budując (do sztuki jeszcze wrócimy) jest feministyczna emancypacja w kontekście domu, edukacji, życia zawodowego.

Kulczykowie rozwijali biznesy wspólnie, ale powszechnie postrzegano je jako dzieła wyłącznie Jana Kulczyka. To on był wizjonerem i brylował na salonach, ona zajmowała się sprawami organizacyjnymi. Przecież to klasyka niewidzialnej pracy kobiet, połączonej oczywiście (to też klasyka) z prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci. Grażyna Kulczyk dopomina się więc w Budując należnego sobie miejsca. Bardzo słusznie nie zgadza się na metkę żony miliardera, widząc się i przedstawiając jako równoprawna partnerka i jednocześnie dumna ze swych dzieci matka, dla której ich wychowanie było tak samo ważne, jak zarabianie pieniędzy.

Stary Browar w Poznaniu | foto mat. pras.

Czasem przełomowym w życiu Grażyny Kulczyk jest pierwsza dekada XXI wieku – otwarcie Starego Browaru i rozwód z Janem Kulczykiem. Od tego czasu idzie przez życie już zupełnie niezależnie, budując nadal swoją pozycję kolekcjonerki i mecenaski sztuki. Stary Browar to jej opus magnum, najtrwalszy ślad działalności w wielkopolskiej stolicy.

Dzisiaj trudno to sobie wyrazić, ale ćwierć wieku temu ten wielki teren z sercu Poznania był ruiną obrośniętą chaszczami. Nie bardzo wiadomo było, co z nim zrobić, niewielu widziało w pozostałościach browaru Huggerów jakiś potencjał.

Zauważyła go ona, biorąc się za coś, co łatwo mogło ją przerosnąć. Chciała jednak udowodnić, że sama (bez męża) potrafi stworzyć coś spektakularnego i do tego na własnych zasadach, łącząc centrum handlowe z ambitną architekturą i sztuką, co było wówczas i jest zresztą do dzisiaj swego rodzaju ekstrawagancją. Wystarczy rozejrzeć się po innych centrach handlowych w Poznaniu, tworzących szpetną konstelację architektonicznych monstrów.

Grażyna Kulczyk | foto Mateusz Skwarczek

Otwarty 5 listopada (w dniu jej urodzin) 2003 roku Stary Browar, stał się z miejsca magnesem przyciągającym tłumy, przykładem fenomenalnej rewitalizacji postindustrialnej przestrzeni i ważnym kulturalnym adresem, gdzie sztuka nie była nigdy upiększającym dodatkiem, ale traktowanym na serio podmiotem. Grażyna Kulczyk organizowała w obsypanym nagrodami architektonicznymi i pięć lat później rozbudowanym o nowe skrzydło Browarze wystawy, spektakle, performanse, stworzyła (z Honzą Zamojskim) artystyczne wydawnictwo, fundację Art Statons i (z Joanną Leśnierowską) jeden z najważniejszych wówczas programów wspierających współczesną polską choreografię, czyli Stary Browar/Nowy Taniec.

Perłą w koronie jej poznańskiego imperium miało być muzeum sztuki pod znajdującym się przy Starym Browarze parkiem. Grażyna Kulczyk wymyśliła, że zaprojektuje je Tadao Ando, światowej sławy japoński architekt.

Ona je zbuduje i za wszystko zapłaci, a miasto będzie potem tę instytucję prowadzić i utrzymywać. Były to jednak czasy, kiedy takie partnerstwo prywatno-publiczne traktowano podejrzliwie i ówczesne władze miasta nie podjęły tego pomysłu. W konsekwencji Poznań nie ma do dzisiaj ani muzeum sztuki, ani nawet tej sztuki, którą Grażyna Kulczyk, obrażona na Polskę (Warszawa też nie chciała jej muzeum nad Wisłą), wywiozła na szwajcarską prowincję, do gryzońskiego Susch, gdzie zbudowała sobie i muzeum, i dom, i nowe życie.

Premiera autobiografii „Budując” Grażyny Kulczyk w Starym Browarze w Poznaniu | foto mat. pras.

Dzisiaj trudno wyobrazić sobie Poznań bez Starego Browaru, który jest – obok Starego Rynku i Ostrowa Tumskiego – najpopularniejszym wśród turystów celem odwiedzin, cieszącym się jednocześnie dużą popularnością wśród Poznaniaków. Pięknie się też starzeje, nie tracąc nic ze swej urody, co potwierdza tylko, jak znakomicie wymyśliła go Grażyna Kulczyk, która sprzedała swe dzieło w 2015 roku za jakieś trzysta milionów euro.

Wróciła do niego niedawno, 5 listopada tego roku, by – oczywiście w swoje urodziny – wziąć udział w spotkaniu promocyjnym Budując, książki, którą napisała chyba głównie po to, by udowodnić światu, że nie jest przypisem do opowieści o Janie Kulczyku. Zupełne niepotrzebnie. Nie znam, szczerze powiedziawszy, nikogo w świecie kultury, kto by tak uważał. Grażyna Kulczyk, trzeba jej to oddać, nie pozwoliła sobie na to, by zostać jedynie żoną miliardera. Znalazła własną drogę, własną pasję, zarobiła własne pieniądze i wydawała je na własnych zasadach – głównie budując.

Polecamy również

Chcesz wiedzieć o wszystkim, co najważniejsze w poznańskiej kulturze?
O wydarzeniach, miejscach, ludziach, zjawiskach, trendach?
Zapisz się do naszego piątkowego dynkslettera!